Debata o przeszłości rzadko kiedy była tak żywa, jak dziś. Aktualnie toczy się nie tylko w gabinetach profesorów, ale i w mediach społecznościowych, audycjach internetowych czy popularnych kanałach tematycznych. W samym jej centrum, obok akademickich autorytetów, pojawiają się też postacie takie jak Piotr Zychowicz — historyk i publicysta, autor książek, które trafiają do szerokiego grona czytelników, często prowokując dyskusje i kontrowersje. Jego interpretacje — jak chociażby w głośnej książce Pakt Ribbentrop-Beck, która próbuje odpowiedzieć na pytanie „co by było, gdyby…” w odniesieniu do polityki II Rzeczypospolitej — przyciągają uwagę, ale też bywają krytykowane za brak warsztatowej ostrożności.
W tej właśnie debacie głos zabrał ostatnio na antenie „Kanału Zero” prof. Andrzej Nowak — jeden z najbardziej uznanych polskich historyków, autor popularnej Historii Polski i częsty komentator spraw publicznych. W wywiadach i wypowiedziach profesor nie ukrywa swojej krytyki wobec niektórych tez Zychowicza, wskazując, że choć sam ceni jego erudycję i publicystyczny zmysł, to jednak pogłębianie historycznej „gdybologii” bez rygoru metodologicznego jest — jego zdaniem — nie tylko nierozsądne, ale wręcz szkodliwe. W ostrych słowach prof. Nowak mówił m.in., że pewne hipotezy proponowane przez Zychowicza „realizują zamówienie propagandystów wrogich Polsce”, bo mogą sprawiać wrażenie, jakby pewne dramatyczne epizody XX wieku świadczyły o skłonności polskiej racji stanu do aliansowania z Hitlerem — dokładnie tego, co w historii Polski historycy od dawna starają się obalać. Według prof. Nowaka takie uproszczenia nie tylko wypaczają obraz rzeczywistości, lecz mogą być później wykorzystywane przez różne narracje zewnętrzne, które mają niewiele wspólnego z rzetelnym rozumieniem przeszłości.
To zderzenie dwóch stylów — warsztatowego rygoru akademickiego i charyzmatycznej, szeroko czytanej ale momentami wręcz infantylnej popularyzacji — jest interesujące również dlatego, że oba te bieguny mają swoje mocne strony. Z jednej strony Zychowicz potrafi dotrzeć z historią do tysięcy czytelników, sięgając często po obrazy i scenariusze, które przyciągają uwagę i budzą pytania o to, „jak mogło być inaczej”. Taka otwartość na pytanie i realizm jest cennym impulsem w przestrzeni publicznej — bo przypomina, że historia nie jest tylko martwą narracją, ale także żywym elementem kultury i pamięci społecznej.
Z drugiej jednak strony droga na skróty, jaką bywało — i bywa nadal — uprawianie tzw. „gdybologii” bez konsekwentnego odwołania się do warsztatu historyka, prowadzi do uproszczeń, które mogą zabić ciekawość przeszłości w zarodku — zamieniając ją w serię sensacyjnych tez, a nie w narzędzie zrozumienia kontekstu i złożoności ludzkich wyborów.
Tę właśnie funkcję — strażnika historycznej rzeczywistości i kontaktu analizy z faktami — pełni według wielu komentatorów głos prof. Nowaka. Jego interwencje przypominają, że ani popularność, ani błyskotliwe pytania nie zastąpią solidnej pracy nad źródłami, kontekstem i konsekwencjami faktów. A to, że w ogóle dochodzi dziś do takiej rozmowy — między autorytetem akademickim a medialnym popularyzatorem — jest samo w sobie symptomem czegoś ważnego: że coraz więcej osób interesuje się historią i chce o niej rozmawiać.
To natomiast stwarza szansę, by dyskusja historyczna przestała być domeną zamkniętego grona specjalistów, a stała się polem publicznej refleksji, w której różne głosy — nawet krytyczne czy prowokujące — są konfliktowane i testowane w świetle źródeł oraz logicznych argumentów. I choć na tej drodze łatwo o potknięcia i uproszczenia, to jednak wszystko, co zaczyna się od zainteresowania przeszłością i chęci rozmowy o niej, jest krokiem w dobrą stronę — ku lepszemu zrozumieniu tego, kim jesteśmy dziś i jak wyciągać wnioski z doświadczeń minionych pokoleń.
/pm/
Foto: zrzut z ekranu/Youtube.com